۱- خانه گرامی ۩

این بنا را در اواخر دوره «قاجاریان»، «آقای سید اسد الله مازار»، فرزند «آقا سید مهدی» -جد خاندان گرامی- بنیان گذاشته است. اعقاب خاندان «مازار»، بعد ها لقب «گرامی» گرفتند. بنا به اظهارات بستگان صاحب فعلی خانه، پیش از این، بر سردر (۱)۞ خانه، سنگ مرمر تاریخ داری وجود داشته که بر طبق تاریخ آن، عمر خانه در حدود ۱۱۰ تا ۱۲۰ سال است. (۲) ۞

این خانه وسیع شامل دو بخش مختلف است که هر بخش آن، حیاطی (۳) ۞ در میان دارد. این دو حیاط در یک راستا و در جهت شمال شرقی – جنوب غربی استقرار یافته اند. حیاط جنوبی قدری بزرگ تر از حیاط شمالی و فضا های اطراف آن نیز بیشتر و مفصل تر از حیاط دیگر است. چهار طرف حیاط بزرگ با فضا های مختلف محصور شده است؛ لیکن فضا های حیاط دوم فقط در دو جانب شرق و غرب آن قرار دارد. البته در جبهه جنوبی این حیاط نیز اتاقی هست، اما این اتاق هیچ ارتباطی با این حیاط ندارد و متعلق به حیاط بزرگ است. جبهه شمالی حیاط شمالی نیز به دیواری محدود است. دیوار های مسدود دو جناح شمالی و جنوبی حیاط کوچک با طاق نما هایی (۴) ۞پوشیده شده است. این طاق نما ها و قاب هایشان، نمای (۵) ۞ این دو جبهه را پرتراش کرده و حال و هوای حیاطی مرکزی (۶) ۞ بدان داده اند.

فضا های بخش بزرگ خانه در دو طبقه انتظام یافته است. در این بخش از خانه، فضا ها و اتاق های میانی هر جبهه، وسیع تر و مرتفع تر و فضا های طرفین آنها، کوچک تر و دو طبقه است. مجموعه این فضا ها، حصاری بلند در اطراف حیاط بزرگ ایجاد کرده است. حیاط کوچک را فضا هایی با ارتفاع یک طبقه احاطه کرده اند. به این ترتیب، حیاط بزرگ، رسمی و مفصل، و حیاط کوچک، خانگی و صمیمی به نظر می رسد.

ورودی (۷) ۞ بنا که در ضلع غربی آن قرار دارد، از یک طرف به حیاط کوچک مرتبط است و از طرف دیگر با یک راهرو (۸) ۞ به گوشه حیاط بزرگ. لذا دو حیاط خانه، از یکدیگر مستقل است و هیچ یک، مقدمه ورود به دیگری نیست. در عین حال، این دو حیاط با یکدیگر بی ارتباط نیستند و با راهرو ای کوتاه در شرق پنج دری (۹) ۞ شمالی حیاط اصلی، ارتباط مستقیم و نزدیکی در میان آنها برقرار شده است؛ اما طرح راهرو مانع از دید مستقیم دو حیاط به یکدیگر است. دو حیاط، بخشی مشترک هم دارند. این بخش، مجموعه مطبخ و انبار های خانه است که در یک لایه (۱۰)۞ فضایی در پس جبهه های شرقی دو حیاط قرار دارد و از هر طرف با راهرو ای به یکی از حیاط ها متصل می شود.

در میان جبهه جنوبی حیاط بزرگ، ایوانی (۱۱) ۞ وسیع قرار دارد. این ایوان در انتها، شاه نشینی (۱۲) ۞ دارد که در زیر بادگیر (۱۳) ۞ واقع است. حجم مرتفع و بلند بادگیر نیز بر فراز نمای جبهه جنوبی، جلوه گری می کند. در سر دیگر حیاط و در مقابل ایوان، یک پنج دری نشسته است. گفتگو و مواجهه ایوان با پنج دری، یعنی فضای نیم باز (۱۴) ۞ وسیع و متشخص با فضای بسته (۱۵) ۞ مهم در خانه، محور (۱۶) ۞ اصلی حیاط را به وجود می آورد. کشیدگی آب نمای(۱۷) ۞ حیاط در میان دو عنصر یاد شده و نیز بادگیر بلند بر فراز ایوان، تاکیدی است بر این محور.

نمای دو جبهه شرقی و غربی حیاط بزرگ در تقسیم کلی، مشابه است؛ اما نمای عناصر مرکزی اشان تفاوت دارد. در میانه جبهه شرقی، نمای سه قسمتی تالار (۱۸) ۞ و در مرکز جبهه غربی، یک ارسی (۱۹) ۞ بزرگ واقع است. تفاوت این دو، سبب تمایز آشکار دو نما در عین تشابه آن شده است. این تفاوت در عین تشابه، در انتظام افقی فضا های این دو جبهه حیاط نیز آشکار است. به این ترتیب، علی رغم تقسیمات مشابه در کلیت نمای دو جبهه، فضا های این دو متفاوت است.
 

 

تقسیمات نما های اطراف حیاط اصلی بسیار آموزنده است. مثلاً در نمای غربی، وجود یک ارسی نسبتاً بزرگ در مرکز و دو ارسی کوچک تر در دو گوشه طبقه دوم آن، ترکیبی زیبا پدید آورده است. تکرار ارسی ها در مرکز و گوشه ها، آنها را بازیگران اصلی نما کرده است. نمای راهرو ها نیز در حد فاصل سه بخش اصلی جبهه غربی، یعنی اتاق ارسی (۲۰) ۞ و فضا های طرفین این جبهه قرار گرفته است. به این ترتیب، در نگاه اول، این نما مجموعه ای از چند قاب (۲۱) ۞ مستقل نشسته در کنار یکدیگر جلوه می کند؛ لیکن در نگاهی دیگر، دو ارسی کوچک در دو گوشه بالایی ارسی بزرگ میانی، چون حواریون این یک جلوه می کند. به علاوه، بدین گونه، طرفین فوقانی نما به مرکز آن بسته و اجزای مستقل نما، متحد شده است.

در مرکز جبهه شرقی حیاط، تالاری بزرگ قرار دارد. سقف تالار، قوسی (۲۲)۞ کم خیز (۲۳) ۞ به شکل کلیل (۲۴) ۞ دارد. این شکل باعث پیوند میان دیوار ها و سقف شده است. سطوح داخلی تالار، دو ردیف طاقچه (۲۵) ۞دارد و به همین علت به دو بخش بالا و پایین تقسیم شده است، به طوری که ردیف فوقانی، بخشی از سقف تالار به نظر می رسد. به این ترتیب، با این پیوستگی، سقف، سه بعدی جلوه می کند. چون طاقچه های فوقانی تالار، قوس جناغی (۲۶) ۞ دارند در حالی که قاب طاقچه های زیرین چهار گوش است، بخش فوقانی تالار و در واقع سقف تالار، بخش اصلی و برجسته فضا جلوه می کند. در نتیجه، تالار به دو بخش شده و گویی که بخش زیرین، پایه ای است برای بخش فوقانی یا اصلی. صورت مذکور، به تالار این خانه محدود نیست، بلکه الگویی است عام در دیگر اتاق های اصلی این خانه و نیز سه دری ها (۲۷) ۞ و پنج دری ها و تالار های بلند خانه های قدیمی شهر.

و اما در حیاط دوم خانه، جبهه غربی متشکل است از یک اتاق در مرکز، دو راهرو در طرفین و دو اتاق در دو جانب انتهایی. جبهه شرقی نیز تقریباً چنین نظمی دارد؛ با این تفاوت که در گوشه شمالی آن، اتاقی نیست. با وجود فضا های مشابه در میانه دو جبهه، در مرکز نمای غربی، یک ارسی واقع است و در میانه نمای شرقی، پنجره های یک سه دری. به این ترتیب، تفاوت ظریف نما های مشابه رو به هم در اینجا نیز تکرار شده است.

چنانکه گذشت، وجود دو حیاط، خانه را دو بخش کرده است؛ لیکن عرصه (۲۸) ۞ دیگری نیز در این خانه وجود دارد که در ابتدای ورود به بنا به چشم نمی آید. این بخش که خود متشکل از یک حیاط کوچک بالا خانه (۲۹) ۞ و ایوانی رو به آن است، در طبقه فوقانی و در کنار جبهه غربی حیاط بزرگ واقع است. ایوان مزبور، بادگیری مرتفع دارد که وجود آن نشان دهنده اهمیت این بخش و استفاده زیاد از آن است. راه رسیدن به این بخش، پلکان منشعب از دالان (۳۰) ۞ورودی است. به این ترتیب، واحدی مستقل و کوچک در طبقه فوقانی این خانه به وجود آمده است.

بخش اعظم سطح حیاط اصلی را حوض و باغچه (۳۱) ۞ اشغال کرده و لذا سطح باقی مانده به عبور اختصاص یافته است. در نتیجه، ایوان، بهترین نقطه خانه برای نظر به حیاط شده است. در مقابل، در حیاط کوچک، سطح اطراف آب نما و باغچه ها وسعت زیاد تری دارد، به قدری که برای نشستن در حیاط کفایت می کند. جالب آنکه برخلاف حیاط اصلی، در این بخش از خانه، هیچ فضای نیم بازی مشرف به حیاط وجود ندارد.

 

 

۲- Gerami house ۩

This building was commissioned in the late «Qajar» period by «Mr. Seyyed Asadollah Mazar», the son of «Aqa Seyyed Mehdi» -the patriarch of the Gerami family of Yazd-. The «Mazar»`s descendants later adopted the name of «Gerami». According to relatives of the present owner of the house, a dated marble inscription existed above its portal which indicated that its construction dates back to 110 to 120 years ago. (۳۲) ۞

This building is a large house comprising two different parts, each of which possesses a central courtyard. These two courtyards are aligned and laid out along a northeast – southwest axis. The southern courtyard is slightly larger than the northern one and the spaces surrounding it are more substantial and more elaborate. The larger courtyard is encircled on all four sides by built areas, whereas the built areas of the smaller one occupy only its eastern and western sides. Although a room also exists on the southern side of this courtyard, this room is unrelated to it and belongs to the larger one. The closed walls of the northern and southern sides of this courtyard are covered with arcades. These arcades and their frames have transformed the facades of these two sides into elaborately carved surfaces, endowing the smaller courtyard with the atmosphere of central courtyard.

The spaces of the larger part of the house are laid out on two floors. With this configuration, the central spaces and rooms of each side are larger and taller and spaces flanking them are smaller and two-storied. The ensemble of these spaces has created a tall solid rampart around the larger courtyard; while the smaller courtyard is surrounded by single story spaces. Thus, the larger courtyard appears formal and elaborate, and the other one modest and intimate.
The entrance of the building, located on the western side of the ensemble, is connected on one side to the smaller courtyard and on the other to corner of the larger courtyard. Therefore, the two courtyards of the house are independent of one another and neither of them functions as the other`s forecourt. Nevertheless, they are not entirely unrelated and being directly and closely connected via a short corridor located east of the main courtyard`s northern panjdari (۳۳) ۞; but this corridor is designed so that it obstructs the direct view between the two courtyards. The two courtyards also have a common area. This common area, which combines the kitchen and storage spaces of the house, is located as a spatial layer behind the eastern sides of both courtyards and is connected at each end to corridor leading to one of the courtyards.
 

 

A large eivan (۳۴) ۞ stands at the center of the larger courtyard`s southern facade. At its back end, this eivan has a shahneshin (۳۵) ۞located under a badgir (۳۶) ۞. The tall presence of that badgir is visible above the facade of the southern side. At the other apex of the courtyard, facing the eivan, there is a panjdari. The conversation between the eivan, i.e. a vast and distinctive semi-open space, and the panjdari, i.e. an important closed space of the house, creates the main axis of this courtyard. The orientation of the courtyard`s pool sitting between these elements and the expanse of the badgir topping the eivan further emphasize this axis.

The facades of the eastern and western sides of the larger courtyard follow similar general divisions; but their central elements have different appearances. The tripartite facade of a reception hall occupies the center of the eastern side, whereas a large sash window sits at the center of the western side. The difference between them creates a conspicuous contrast between these two facades, regardless of their similarity. This combination of difference and similarity is also clearly apparent in the horizontal layout of the spaces of these two sides. Thus, despite the overall similarity of their divisions, the facades of these two sides are different.

The divisions of the facades surrounding the main courtyard are highly instructive. For example, in the western facade, a relatively large central sash window and two smaller ones at the corners of the second floor have created a handsome composition. The repetition of the sash windows has transformed them into the main actors of the facade. The corridors are located at the junction of three main parts of the facades, i.e. the sash window room and its flanking spaces. In this way, at first glance, the facade appears as a composition of several independent frames; whereas further examination reveals that the two small upper floor sash windows flanking the large central one located near the lower end of the facade act as its apostles, binding them to central part of the facade and unifying its separate elements.

 
A large reception hall occupies the center of the eastern side of the courtyard. The ceiling of the hall follows a low-rise kalil-shaped (۳۷) ۞curvature. This shape joins the ceiling to the walls. The interior surfaces of the reception hall are covered with two rows of shelves and are therefore divided into upper and lower sections. Thus, the upper section appears to be an integral part of the ceiling. In this way, the junction of the upper part of the walls to the ceiling gives the latter a three-dimensional appearance. As the upper shelves of the reception hall are herring-bone-shapes, while the lower ones have square frames, they make the upper part of the walls, and in fact the ceiling of the reception hall, appear as the main and most distinctive part of this space. As a result, the three-dimensional space of the reception hall is divided into two parts and it is though the lower part acts as a base for the upper main one. This character is not limited to the interior space of this hall, but is repeated as a general model in the other main rooms of the house, as well as in various sehdaris (۳۸)۞, panjdaris and tall halls of the old houses in the city.
 

 

In the second courtyard of the house, the western side comprises a central room, two corridors flanking it and two rooms at its ends. The eastern side follows an almost identical order, except that no room exists at its northern end. Although both have similar central spaces, the center of the western facade features a sash window whereas the center of the eastern facade is occupied by a sehdari. Thus, the refined difference between similar facades is repeated here as well.

As already mentioned, the existence of two courtyards has divided the house into two parts; but the house comprises yet another area which does not immediately come into view. This part, which consists of a small rooftop yard and an eivan overlooking it, is located on the upper floor of the building, next to the western side of the larger courtyard. This eivan has a tall badgir, the existence of which indicates the importance and intensive use of this area. Access to this part is assured by a stairway stemming off from the entrance corridor. In this way, an independent small unit has come into being on the upper floor of the house.

Most of the area of the main courtyard is occupied by a pool and flower beds, and the remaining area therefore only serves as passageways. As a result, the eivan has become the best vantage point overlooking the courtyard. Conversely, in the smaller courtyard, the remaining area around the pool and flower beds is substantial and provides adequate sitting space. Interestingly, unlike the main courtyard, this part of the house comprises no semi-open space overlooking the courtyard.

پاورقی: