اراک،  اولین شهر نوین ایران!

 

 

در پهن دشت سرزمینی به نام عراق عجم ، که یک سوی آن را تهران قدیم و قم ، سوی دیگر را اصفهان و دیگر سوی آن را همدان تشکیل می داد و از دسترس دیده بانان حکام قاجار پنهان مانده و هر لحظه دستخوش تحولات ناخوشایند برای شاهان عصر بود ، نخستین اندیشه های بنای شهری تازه در ذهن سپهدار قاجار….

 

یوسف خان گرجی(  فرمانده نظامی ایرانی گرجی تبار) در سال ۱۱۹۳ هجری شمسی منطقه ای را  در مرکز ایران بنا نهاد  که امروز ما ، در تولد ۱۹۹ سالگیش آن را اراک می نامیم . از قرن دوم اسلامی ناحیهٔ میان همدان، ری و اصفهان عراق نامیده شد که بعدها برای تمایز با عراق عرب آن را عراق عجم نامیدند. نام شهر ابتدا قلعه نظامی بود بعد سلطان‌آباد و شهرستان عراق و در سال ۱۳۱۶ شمسی به اراک مبدل گشت(۱).

در پهن دشت سرزمینی به نام عراق عجم ، که یک سوی آن را تهران قدیم و قم ، سوی دیگر را اصفهان و دیگر سوی آن را همدان تشکیل می داد و از دسترس دیده بانان حکام قاجار پنهان مانده و هر لحظه دستخوش تحولات ناخوشایند برای شاهان عصر بود ، نخستین اندیشه های بنای شهری تازه در ذهن سپهدار قاجار ، محمدیوسف خان گرجی ، معروف به سپهدار اعظم ، که نسبتی نزدیک با فتحعلی شاه داشت ، درخشش گرفت .

وقتی یوسف خان در سال ۱۲۲۸ قمری (۱۱۹۱ شمسی)، فرمان ایجاد قلعه نظامی را از فتحعلی شاه قاجار دریافت داشت، با سلیقه و شم نظامی خود، در نقطه خوش منظره و با صفایی ( بر خرابه های قلعه های هشت گانه دهی به نام « دسگره » )، که نسبت به خطه عراق مرکزیت و به اطراف و جوانب اشراف داشت، در نقطه آخر منطقه فراهان و اول خاک کزاز در دامنه شمالی رشته جبال خوش منظر ، که از شدت سرمای زمستان در امان و از حدت گرمای تابستان محفوظ و از امکانات ارتباطی و منابع آب قنوات بهره مند بود ، مکان شهر جدید را انتخاب کرد.

 اراک از معدود شهرهای ایران است که طبق نقشه  ساخته شده است .در فاصله سه سال، همت یوسف خان مایه پیدایش اولین شهر نوین ایران گردید، شهری با نقشه ای معین و رعایت ملاحظات دقیق، به صورت قلعه ای نظامی در سرزمینی مستطیل شکل به ابعاد ۸۵۰ در ۶۰۰ متر، با طرحی شطرنجی و با گذرهای موازی و مستقیم، همگی در راستای قبله، شهری که سیاحان اروپایی و شاهانی چون فتحعلی شاه، ناصرالدین شاه و شاهزادگانی چون اعتمادالسلطنه آن را ستودند و همگان از هماهنگی و تقارن و زیبایی آن سخن ها گفتند و در سفرنامه ها نوشتند:

 ”عروس جهان، ملک اراک، زیبارویی که چشم هر بیننده ای را خیره می ساخت، چهره نمود”

arakiran

چشم اندازی از سلطان اباد(اراک) اثر مهندس امیر هوشنگ اردلان ۱۳۸۷

 

قلعه سلطان آباد،بازسازی نقشه قدیمی تهیه شده توسط پروسکوریاکف و اوکرانوویچ در سال 1851 میلادی

قلعه سلطان آباد،بازسازی نقشه قدیمی تهیه شده توسط پروسکوریاکف و اوکرانوویچ در سال ۱۸۵۱ میلادی

 

SWScan0000300130_1

حکم انتصاب در شهرداری عراق ( اراک) ۱۳۱۷

 شکل گیری مجموعه بازار اراک

بازار اراک یکی از بناهای نخستین شهر اراک است. بنای اولیه این بازار را حاکم وقت اراک (سپهدار اعظم) که نام مسجد و مدرسه‌ای در بازار نیز به نام وی می‌باشد در اوایل قرن ۱۳ گذاشت. با این همه بنای مجموعه بزرگ بازار اراک شامل حمام، مسجد، مدرسه، آب انبارها، گذرها و کاراوانسراها در زمان فتحعلی شاه قاجار و توسط یوسف خان گرجی در سال ۱۲۲۸ هجری قمری در بافت مرکزی سلطان آبادبنیان گذاشته شد.

معمارى این بازار برگرفته از سبک معمارى دوره قاجار و داراى طاق‌هاى گنبدى شکل آجرنماست که به صورت ضربدرى ساخته شده است.  در مرکز هر گنبد نور گیر چند ضلعی تعبیه شده که علاوه بر نقش نورگیری کار تهویه را نیز بر عهده دارد. از نمای پشت بام، گنبدهای ممتد در دوردیف شمالی و جنوبی و غربی و شرقی به طور زیبایی مشاهده می شود. گنبد چهارسوق بلندترین و عظیم ترین گنبد این بام است .به علت معماری خاص بکار رفته در ساخت بنای بازار هوای داخل بازار در زمستان گرم و متبوع و در تابستان علی‌رغم سر پوشیده بودن بسیار خنک است.

نمای طاق چهار سوق در بازار اراک

نمای طاق چهار سوق در بازار اراک

Saraie_kashani

 

مشاهده تصویر ۳۶۰ درجه از بازار اراک

 

حمام چهار فصل اراک

به گزارش آرک پدیا ، حمام تاریخی یا گنجینه چهار فصل اراک، یکی از جلوه‌های اصیل هنر معماری ایران در استان مرکزی است که در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. این حمام از چهار بخش مجزای مردانه زنانه حمام مخصوص اقلیت های مذهبی وحمام خصوصی تشکیل شده .آب مورد نیاز حمام از آب جاری قنات تامین می شده .تقریبا تمام بنای داخلی حمام بوسیله کاشیهای معرق هفت رنگ تزئین شده .گنبد سربینه بر روی ۸ ستون که به اشکال بسیار زیبای گل و مرغ و سرباز قاجاری کاشیکاری شده است استوار می باشد .نام چهار فصل بر گرفته از تابلوهای کاشی خوش نقش و نگاریست که در ارتباط با چهار فصل سال منقوش شده و در قسمت سربینه حمام مردانه واقع است .هم اکنون مساحتی از بناشامل سربینه مردانه گرمخانه رختکن هشتی بین گرمخانه و رختکن به موزه اختصاص یافته و اشیاء بسیار مهمی متعلق به دوره های مختلف قبل و بعد از اسلام در آن نگهداری می شود .

 

42504661

42504684

phpThumb_generated_thumbnailjpg

 

 

 

منابع :

– محتاط، محمدرضا. سیمای اراک (جامعه شناسی شهری). چاپ اوّل. تهران: آگه، ۱۳۶۸.- یزدی پسند، علی. پایان نامه تاریخ سیاسی اجتماعی اقتصادی اراک (سلطان‌آباد) (از آغاز قاجار تا سال ۱۳۳۲ هجری شمسی). دانشگاه اصفهان، خرداد ۱۳۸۶. ۳۹

– محتاط، محمدرضا. سیمای اراک (جامعه شناسی شهری). چاپ اوّل. تهران: آگه، ۱۳۶۸.

– محمد رحم دل، قاسم کاظمی دهقی. سیمای میراث فرهنگی استان مرکزی. تهران: تولیدات

فرهنگی سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۸۳. شابک ‎۹۶۴-۷۴۳۸-۹۷-۱.